ARCHANDER ARCHITECTS:

Tel: 58 713 31 25

Email: tk@archander.pl

© 2009-2019 by Archander

CONTACT US:

BLOG  -  temat:

ZAMEK PISZ

March 1, 2016

Fragment publikacji dotyczącej badań obiektów historycznych w strefie Zamku Piskiego

----------------------------------

Początek historii tego miejsca to powstanie w XIII w. - Grodu Pruskiego należącego do plemienia bałtyjskiego Galindów które zamieszkiwało tereny obecnych Mazur. Okres bytowania Galindów na tych terenach datuje się na około V w. p.n.e. – XIII w. n.e., a ich ziemie jeszcze później nazywane były Galindią. 
---------------------------------
1268 - Powstanie w miejscu starego grodu - Domu Myśliwskiego.
1289 do 1344 - Budowa przez Zakon Krzyżacki obiektów (strażnic), w źródłach mowa jest o  drewniano – ziemnym Dworze Obronnym. 
1345 - Zakończenie budowy zamku. 
1361 - Zdobycie i spalenie zamku przez Kiejstuta (wielki książę Litewski stryj Jagiełły). Rządca zamku Jan Collyn wraz z rycerzami ukrył się w "gdanisku" (wieża na Pisie - latryna zamkowa), lecz po oblężeniu też uległa spaleniu i załoga musiała się poddać. 

1365 - Ponowny atak Kiejstuta. Collyn który powrócił właśnie z niewoli znowu schronił się w tej samej wieży. Litwini, żeby go stamtąd wyciągnąć, napełnili łodzie oblanym smoła drewnem, podpalili je i skierowali na basztę.  


 

 * STRAŻNICA - DOM MYŚLIWSKI. Wizja architektoniczna Strażnicy Krzyżackiej XIII. Zabudowa mogła być przyczynkiem do powstania późniejszego zamku drewnianego, który powstał w wieku XIV. (rys. 2007)


------------------
1375 - Budowa zamku murowanego 
1431-1435 - Rozbudowa umocnień która polegała zapewne na dostosowaniu go walki z użyciem broni palnej, która w owym czasie wchodziła do powszechnego użycia. Wały, mury, wieże prochowe. 
1445 - Zamek zajmują  siły powstańcze wolnych chłopów, którzy wystąpili przeciwko Krzyżakom. W toku dalszych wydarzeń zamek został obsadzony przez polskie oddziały zaciężone pod dowództwem Jana Skubela.

1511 - Rozbudowa i wzmocnienie zamku przez ostatniego mistrza zakonnego Albrechta Hohenzollerna który 10 kwietnia 1525 złożył hołd lenny królowi Polski Zygmuntowi Staremu w Krakowie.

1520 - Pisz zajęły oddziały dowodzone przez starostę łomżyńskiego Pawła Brzeskiego, a zakonny prokurator Hans Kolbitz uciekł, przerażony do Szczytna. Rok później wojska krzyżackie odbiły zamek.

 

* GOTYCKI ZAMEK KRZYŻACKI. Prawdopodobna forma zabudowań murowanego zamku krzyżackiego  funkcjonującego po zniszczeniu zabudowań drewnianych na przełomie XIV-XV.
(Rys. 2017)
 

------------------------

1525 - obiekt stał się siedzibą książęcego starosty. Gościł tu też często pierwszy władca nowożytnych Prus – Albrecht Hohenzollern, jak i również jego następcy.
1538 - w Piszu przebywa przez dłuższy czas wraz z całym dworem książę, wypędzony z Królewca panującą tam zarazą.

 

                                 Rys. Szkic zamku z mapy Prus z roku 1584. 

 

 

-----------------

1561 - rozpoczęto generalną przebudowę i rozbudowę zamku, kontynuowaną później w latach 1580-1585. Prace prowadził nadworny architekt Chritopher Römer z Królewca. Roboty budowlane objęły również zamkowe fortyfikacje, które z polecenia księcia Jerzego Wilhelma w 1628 roku umocnił inżynier Christian Rose. Prace przez niego prowadzone musiały mieć dużą skale i wyszły na zewnątrz fosy zamkowej.

* PRUSKI ZAMEK - CYTADELA TWIERDZY PISZ. Rekonstrukcja Zamku Pruskiego (XVI-XVII w.) będącego cytadelą Twierdzy Pisz, wykonana na podstawie rysunków Niclasa De Kempa. (Rys, 2016)

 

 

--------------
1602 - Powstaje szkic zamku Piskiego wykonany w 1602r. przez niderlandzkiego inżyniera Niclasa De Kempa.
 

 

 Rysunki wykonane w 1602r. przez niderlandzkiego inżyniera Nicolasa De Kempa.

 

------------------
1645 - Nadanie praw miejskich 
1647 - przybył do Pisza książęcy mierniczy Wilhelm Treber, który miał za zadanie dokończyć rozbudowę zamku. Następna przebudowa miała miejsce w 1655 roku. Wówczas w związku z rozwojem artylerii, włączono w obręb fortyfikacji obszar lokowanego w 1646 roku miasta, tworząc rozległy, jednolity system obronny.

 

                                                 Rys. Warianty przebudowy zamku w cytadelę Twierdzy Pisz.


------------------
1679 - Wybuchł pożar, w tym czasie zamek uległ częściowemu zniszczeniu, które to zniszczenia w następnych dwóch latach odbudowywano. 
1682 - Równocześnie ruszyły roboty fortyfikacyjne wykonane pod kierunkiem sławnego generała von Waldeck. Jego obecność świadczy o przywiązaniu dużej wagi do twierdzy przez władze pruskie. W pierwszej fazie ograniczyły się one do postawienia wokół miasta drewnianego parkanu, a następnie w latach 1679 – 1698 zrealizowano system fortyfikacji bastionowych, którego projekt oparto na wzorcu z podręcznika napisanego przez Adama Freytaga. Od 1686 do 1714 tytuł gubernatora twierdzy Johannisburg nosił hrabia Rzeszy Carl Wilhelm Finck von Fincensten.
1684 - Powstaje plan twierdzy miejskiej Johanna Michaela Guisego. Osiedle za obwodem obronnym, do którego włączono zamek i miasto, nazwano Zapłoć. Należy zatem przypuszczać, że były to raczej umocnienia palisadowo-ziemne z fosą w części południowej, wypełnione wodą. Z miasta wychodziły trzy bramy: w kierunku wschodnim do Ełku z rozwidleniem południowym do granicy, w kierunku zachodnim do Szczytna oraz na południe z ulicy Rybackiej. Z rynku wychodziły ulice w czterech kierunkach geograficznych. Równolegle do rynku biegła jedna ulica połączona dwiema przecznicami z rynkiem i ulica biegnąca po łuku do mostu przed ufortyfikowanym zamkiem. Od strony rzeki nie było umocnień.


 

                Rys. Rycina z 1684 wg. Hartknocha. Niestety forma zamku przedstawiona na rycinie odbiega od stanu obiektu,

                        który opisał i zinwentaryzował Nicolas De Kemp


--------------------------
1697 - Przy twierdzy miejskiej usypano okopy „Aussenwercke” obłożone darnią. Kształt tych okopów ukazuje plan
J.J. Fürstenberga z przełomu XVII/XVIII w., jego kopią są trzy plany z epoki (jeden z Upsale, dwa w fotokopiach znane ze zbiorów Instytutu Sztuki PAN). Nieco odmienny jest plan z ok. XVII wieku reprodukowany w pracy J.E. Guttzeit, Der Kreis Johannisburg, Ein ostpreussisches Heimatbuch, Würzburg 1964). Podstawowy plan zwany planem drezdeńskim ukazuje twierdzę miasto składającą się z narysu bastionowego o czterech bastionach połączonych kurtynami. Obronę kurtyn wzmacniają raweliny umieszczone w fosie, jeden z nich osłania kurtynę z bramą zachodnią w stronę Szczytna. Całość oparta jest o rzekę Pisę. Od zewnątrz fosy biegnie kryta droga o rysunku powtarzającym narys bastionów i rawelinów, z placami broni we wewnętrznych i wklęsłych narożnikach. Na wschodnim brzegu rzeki znajduje się przedmoście o narysie dzieła rogowego z rawelinem osłaniającym bramę w kierunku Ełku. Przedmoście otacza fosa. W północnym narożu gdzie funkcjonował zamek pojawia się wydzielony obszar umocniony otoczony własną fosą.

1698 - rozpoczął się w Piszu zjazd króla Polski Augusta II Mocnego oraz króla Prus Fryderyka III Hohenzollerna. Drugie spotkanie ma związek z następcą Augusta, królem Stanisławem Leszczyńskim, który w obawie przed wojskami rosyjskim zbiegł z Gdańska do Pisza w przebraniu chłopskim, gdzie został rozpoznany i zatrzymany.

 

 

Rys. Szkic piórem z roku 1752 przedstawiający miasto Pisz od strony wschodniej. Rysunek przedstawia sylwetę miasta z 1698r  podczas zjazdu Augusta II i Fryderyka III Hohenzollerna. 


-----------------------
1729 - zaistniała potrzeba wybudowania magazynu wojskowego. Do końca I połowy XVIII wieku zamek służył jako cytadela twierdzy, w której stacjonował garnizon wojskowy.

1740 - przeprowadzono kolejny remont adaptując wnętrza na aktualne potrzeby. Obiekt powoli zatracał walory militarne na rzecz wygodnej rezydencji pałacowej.
 

 Rys. Twierdza Piska z zaznaczonym zamkiem jako odrębną cytadelą miejską. 

----------------

1787 - nastąpiła likwidacja twierdzy Johannisburg. Zamek sprzedano, rozebrano umocnienia, a uzyskane w ten sposób grunty oddano z powrotem mieszczanom.

1837 - została rozebrana większa część budynków i murów obronnych zamku.
1850 - wybudowano osiedle mieszkaniowe, częściowo na fundamentach zamku. 

 

 Fot. Fotografia przedstawia osiedle mieszkaniowe wybudowane na fundamentach zabudowań zamkowych.


--------------------

1945 - w czasie działań wojennych Pisz został zniszczony w 75%, a wraz z nim prawie całkowicie zabudowania osiedla i pozostałości murów zamkowych. Zgodnie z publikacjami Joanny Maciejewskiej (1960) po wojnie w strefie zamku znajdują się jeszcze ruiny południowego i wschodniego skrzydła zamku.
 

                              Fot. Ruiny zamku w latach 60 - strona południowa
 

                            Fot. Ruiny zamku w latach 60 - strona wschodnia 

 

-------------------
1950
- w latch 50 władze komunistyczne zdecydowały o rozbiórce pozostałości ruin najcenniejszego zabytku Pisza. Jedynymi pozostałościami są dwa fragmenty murów znajdujących się w parku nad rzeką Pisą.
1958 - Wpisanie ruin zamku do rejestru zabytków województwa warmińsko mazurskiego pod numerem w wykazie 147/1961 (Nr w rejestrze zabytków: A 525 z 05.09.195) / działki 371/2; 370/3; 375/5 372/9. 

1960-90 - Teren w okresie odbudowy miasta jest zaniedbany i następuje częściowa dewastacja ruin  zamkowych przez nowe inwestycje: szalet miejski, budynek przedszkola, przepompownia, amfiteatr miejski. 

1999 - Pierwsza praca dyplomowa na wydziale architektury PG zawierająca analizę zagospodarowania strefy zamkowej w Piszu. Autor pracy Tomasz Kamiński, promotor dr Waldemar Leszkiewicz. 
2003 - Badania archeologiczne ogólne, prowadzone przez mgr Jerzego Gulę. Określenie założeń do zakresu murów zamkowych.

 

 Rys. Rzut zamku Niclasa de Kempa z roku 1602 osadzony we współczesnej mapie Pisza z roku 2005. (Rys.2007)

2003 - 2006 Analiza zagospodarowania strefy zamkowej wykonanej przez studentów Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej. Wystawa prac projektowych w urzędzie miejskim.  
2006 - Powstaje plan miejscowy zatwierdzony uchwałą Nr XL VII/530/06. Strefa zamku oznaczona zostaje symbolami 3U,Up,Uc - co w skrócie oznacza podział zamku na 3 działki i konieczność wykonania wyłącznie obligatoryjnych pełnych badań archeologicznych. Brak określenia strefy ochrony konserwatorskiej, brak określenia umiejscowienia ruin zabytku wpisanych do rejestru zabytków. Obszar nie obejmuje całości zabudowań zamkowych i pomija teren rozbudowy zamku książęcego jako cytadeli twierdzy pruskiej.    

2017 - Przy murach zamkowych budowa parkingu samochodowego, w trakcie wykopów wykonawca natrafia na pozostałości barbakanu wjazdowego niewidocznego na wcześniejszej dokumentacji historycznej!
2017 - Badania archeologiczne barbakanu podczas budowy parkingu, które prowadzi Pani archeolog Izabela Mellin-Wyczółkowska. Po częściowym zbadaniu obiektu fundamenty zostają zakopane. 

 

Fotografia przedstawia widok barbakanu podczas badań archeologicznych (budowa parkingu) w roku 2017.  

 

2017 - Powstaje koncepcja rewitalizacji strefy zamkowej wykonana przez architekta Tomasza Kamińskiego z propozycją badań geofizycznych, usunięcia kolizji w strefie zabytku i przywrócenie obrysów zamku w istniejącym parku. Plan badań, usunięcia kolizji i ekspozycji parkowej zamku nie jest brany pod uwagę przy planowaniu przez miasto nowych inwestycji (amfiteatr, port, parking). 

2018 - Budowa Portu Miejskiego najbliższej okolicy strefy zamkowej. 

2018 - Przebudowa amfiteatru w południowym skrzydle zamku.     

 

--------------------------------------------------------------



Źródła : G.CH.Pisański, E.J.Guttzeit, S.Herbst, T.Zarębska. B. Dybaś,

 

 

 

 

 

 

Share on Facebook
Share on Twitter
Please reload

August 3, 2017

March 1, 2016

Please reload

INNE